Subscribe to Posts via:
Email
RSS

My latest article is out in print, and it’s good to see the end result.1)H. van der Eijk, ‘Westerhout in Haarlem – zes maanden werk voor Adriaan Snoek’, in: Arinda van der Does en Jan Holwerda (eds), Tuingeschiedenis in Nederland II: Denken en Doen in de Nederlandse tuinkunst 1500-2000 (s.l. 2016), p.105-114 (more info).
This publication doubles as Cascade bulletin voor tuinhistorie, Jaargang 2015 (24), nr. 2 and Cascade bulletin voor tuinhistorie, Jaargang 2016 (25), nr. 1, p105-114.
It concerns the design and layout in 1775-76 of the now lost gardens of Westerhout, in Haarlem.3)Not to be confused with the still existing Westerhout in Beverwijk. Once bordering on the west side of the Haarlemmerhout (the large 17th century woodland of late mediaeval origin outside Haarlem’s former southern city gates), this relatively small garden was best known for its beautiful 19th century layout.4)The provincial archive in Haarlem has a few excellent photographs in its collection of the garden at the end of that century.
fotoThe 18th century garden of Westerhout, however, has been completely forgotten. That is mainly due to the fact that roughly a century ago the garden has been fully redeveloped, and because plans or descriptions of the garden hardly exist. In this country that particular combination means: no research whatsoever is done.
But the extensive archives of the Brants family, the Amsterdam based merchant family who owned the estate at the turn of the 19th century, revealed some helpful sources to reconstruct developments in the garden around 1775:

  • an account from the architect with dates and work descriptions
  • the owner’s account book
  • dated bills from (sub)contractors or third parties
  • a nondescript overview of dates, names and numbers, often matching the other three sources and at times adding more detail

All combined, these sources provide information about the changes made in this garden over the course of a six month period in 1775-76. The account by architect Adriaan Snoek (1716?-1796) meticulously listed all of his work. It reveals the steps in his design process, it clarifies when he felt the need to be present in person, and which work he left for subcontractors.

Rococo
Snoek was a land surveyor who up till now was only known as a garden designer for two rococo gardens in the area between Haarlem and Leiden -one of which was most probably never executed.2)Woestduin (1766), probably not executed; in 1761 Snoek drew two designs for Huis te Bennebroek, of which one was executed. That design, featured in the article, is the most modern of the two -yet still rococo. It is very probable that Snoek designed more gardens than the three found thus far. Design drawings for Westerhout have unfortunately not been found, but the remaining sources fill in the gaps in ways a drawing could never have done. The architects’ account is transcribed in full and included in the article.
Snoek’s design for Westerhout probably contained many rococo features. Snoek was almost 60 years old at this time, so it is no surprise that some old-fashioned features seem to have been present. But it appears it was the much younger owner, Jan Jacob Brants (1741-1813), who commissioned the straight avenue of lime trees leading from the center of the house into the garden. Snoek used mature trees from the existing garden to plant this avenue.

Landscape style
But Brants also commissioned the layout of an English style garden, something Snoek was probably not too familiar with. He presented Brants with two detailed designs (both not found) to choose from. As with all other features, Snoek was present to ‘transfer’ the chosen design into the garden. But where he did most of the planting himself, or at least made sure he was there, he now left that to a specialist: Jacobus Gans.

Chronology
What struck me was that he created a plan of the complete garden (with shading, etc.) within a month after the actual work had started. The two detailed designs for the English garden were created at a later stage. Which means that the sometimes beautiful plans we have of gardens from this period, showing a new layout ‘in full colour’ with shaded trees and shrubs, may not show the definitive design -at least not of all parts of the garden.
I think that is something we have not been fully aware of up till now. Too early for too far-reaching conclusions, though: this was only one detailed account, by only one architect in only one garden.

Some conclusions:

  • Westerhout is now added to the small oeuvre of Adriaan Snoek garden designs: it is the third garden we know he worked on; and only the second known to have been executed.
  • Snoek was a very hands-on designer: at the scene whenever his design had to be laid out in the garden, and when parts of the original layout had to be selected for removal.
  • Landscape style gardens (Engelsch bossie, as he called them) were probably not his forte. Snoek did design this part of the garden, but the actual work was done by others.
  • Snoek was not a nurseryman: all plants had to be purchased from third party vendors. The exception is grass (the lawn-kind, not the other one): he grew that on land outside Amsterdam.
  • Full-blown garden plans from this period, coloured (including ‘shaded’ trees and shrubs), may not show the final design of all parts of the garden.5)To which I may add the (subtle) changes made to the design during the execution phase. Arinda van der Does has shown that at least two early 19th century garden-/landscape architects declared in writing, that their designs were subject to changes made while work in the garden was in progress. They specifically mentioned alterations made during planting sessions (a reshuffle of trees and shrubs to accommodate for intended views, or block unwanted ones), and changes made during the removal phase of (part of) an older layout. Arinda van der Does, ‘Toelichting op een negentiende-eeuws ontwerp van H. de Vries & Zoon’, in: Arinda van der Does en Jan Holwerda (eds), Tuingeschiedenis in Nederland II: Denken en Doen in de Nederlandse tuinkunst 1500-2000 (s.l. 2016), p.154.

Westerhout_kaart

Former location of Westerhout in Haarlem. The name ‘Westerhoutpark’ for one of the streets is the only indication that this former estate was located here.

Footnotes   [ + ]

1. H. van der Eijk, ‘Westerhout in Haarlem – zes maanden werk voor Adriaan Snoek’, in: Arinda van der Does en Jan Holwerda (eds), Tuingeschiedenis in Nederland II: Denken en Doen in de Nederlandse tuinkunst 1500-2000 (s.l. 2016), p.105-114 (more info).
This publication doubles as Cascade bulletin voor tuinhistorie, Jaargang 2015 (24), nr. 2 and Cascade bulletin voor tuinhistorie, Jaargang 2016 (25), nr. 1, p105-114.
2. Woestduin (1766), probably not executed; in 1761 Snoek drew two designs for Huis te Bennebroek, of which one was executed. That design, featured in the article, is the most modern of the two -yet still rococo. It is very probable that Snoek designed more gardens than the three found thus far.
3. Not to be confused with the still existing Westerhout in Beverwijk.
4. The provincial archive in Haarlem has a few excellent photographs in its collection of the garden at the end of that century.
5. To which I may add the (subtle) changes made to the design during the execution phase. Arinda van der Does has shown that at least two early 19th century garden-/landscape architects declared in writing, that their designs were subject to changes made while work in the garden was in progress. They specifically mentioned alterations made during planting sessions (a reshuffle of trees and shrubs to accommodate for intended views, or block unwanted ones), and changes made during the removal phase of (part of) an older layout. Arinda van der Does, ‘Toelichting op een negentiende-eeuws ontwerp van H. de Vries & Zoon’, in: Arinda van der Does en Jan Holwerda (eds), Tuingeschiedenis in Nederland II: Denken en Doen in de Nederlandse tuinkunst 1500-2000 (s.l. 2016), p.154.
Summary

Mijn meest recente artikel is net uit, samen met andere mooie artikelen verschenen in de tweede bundel van tuinhistorisch genootschap Cascade, onder de naam Tuingeschiedenis in Nederland. Dit postje geeft kort de inhoud van dat artikel in het Engels weer. Nederlandstaligen die benieuwd zijn naar bronverwijzingen (of gewoon meer willen weten), worden verwezen naar bovengenoemde publicatie.
Vragen stellen aan de hand van dit bericht kan natuurlijk ook, aanvullingen worden helemaal op prijs gesteld.

Met deze termen adverteerde de Haarlemse kweker Jacobus Gans in november 1770. 1)Advertenties in de Oprechte Haerlemsche courant, 24 november 1770, p2; Oprechte Haerlemsche courant, 27 november 1770, p2. Als dat de interesse van de lezers nog niet had gewekt, dan wel Gans’ suggestie dat hij de Amerikaanse en Engelse bomen, struiken, planten en zaden -want daar ging het om- zelf in Londen was gaan halen. Het aan het Engels ontleende taalgebruik is mogelijk een aanwijzing dat dit type planten of beplanting in Nederland nog geen gemeengoed was.

17701124_OHCp2

Advertentie van Jacobus Gans uit de Oprechte Haerlemsche courant, 24 november 1770. Klik op de afbeelding om naar de bron (Delpher) te gaan.

Van belang voor mijn zojuist verschenen artikel 2)Van der Eijk, H.; ‘Harde en Evergreene Heester Trees, Shrobbs. De catalogi en kwekerij van de achttiende-eeuwse kweker Jacobus Gans.’, in: Cascade 24 (2015), nr 1, p.9-33. over Gans, was dat hij meldde in’t kort de gedrukte Lysten van deze planten te kunnen leveren. Binnen een maand, op 13 december 1770, adverteerde hij dat die lijsten klaar waren en bij hem konden worden opgevraagd. 3)Advertenties in de Oprechte Haerlemsche courant, 13 december 1770, p2; Oprechte Haerlemsche courant, 15 december 1770, p2.

Catalogi
Van Jacobus Gans (1737-na oktober 1796) zijn twee catalogi bekend, waarvan één gedateerd met het jaartal 1780. Het enig bekende exemplaar daarvan bevindt zich in de British Library, in een convoluut dat door Joseph Banks is samengesteld. 4)British Library, reference number B.168.(.2). In deze catalogus is een Voorberight opgenomen, waarin Gans een eerste catalogus uit 1771 noemt.
De andere catalogus is echter niet gedateerd. Voorheen werd de publicatiedatum iets vroeger dan 1780 geschat. Deze catalogus wordt namelijk in het archief van Huis Almelo bewaard, samen met een handgeschreven lijstje waarop het jaartal 1779 staat. Dus werd er de datering ‘vóór 1779?’ aan gehangen. Later, in 2012, werd de datering op basis van op dat moment bekende advertenties teruggeschroefd tot ‘circa 1775’. 5)H.M.J. Tromp, De Nederlandse Landschapsstijl in de Achttiende Eeuw (Leiden 2012), p55.

Ik besprak de advertenties uit 1770 met collega Arinda van der Does, die mij prompt op het bestaan van een andere ongedateerde catalogus van Gans wees, in het archief van de huizen Waardenburg en Neerijnen. Althans: de titelpagina was anders, voor de rest was de catalogus identiek aan de reeds bekende versie. Het meest in het oog springende verschil zat hem in de (op die titelpagina aangeven) vestigingsplaatsen van Gans: Haarlem op de nieuwe; Hillegom en Haarlem op de reeds bekende catalogus.
Gans kocht in de loop van 1771 onder andere de buitenplaats Duin en Weg in Hillegom en vestigde zijn kwekerij daar begin 1772. 6)Duin en Weg bestaat niet meer, het lijkt tussen 1815 en 1830 te zijn afgebroken. Een groot deel van de kwekerij van Gans lag overigens ten noorden van het dorp, ten zuiden van de Pastoorslaan. Die verhuizing maakt het, in combinatie met de gegevens op de titelbladen, mogelijk deze ongedateerde catalogus te identificeren als de door Gans genoemde catalogus van 1771. De door Arinda van der Does gevonden versie (Haarlem) is dan iets ouder dan de versie die we reeds kenden (Hillegom en Haarlem).

Naar alle waarschijnlijkheid gaat het inhoudelijk in beide gevallen om de Lysten waarmee Gans halverwege december 1770 adverteerde, maar dat is niet helemaal met zekerheid vast te stellen.

Rotterdam
De eerste buitenplaatseigenaar waarvan tot nu toe bekend is dat hij bij Gans kocht, is Cornelis Groeninx van Zoelen (1740-1791), eigenaar van Huys ten Donck bij Ridderkerk. Uit een kwitantie in het archief blijkt dat Gans hem op 4 augustus 1771 een breed laef magnolia leverde (weer dat ‘Engels’: broad leaf, bedoelde hij waarschijnlijk).

NL-RtSA_30_1332_x1

Kwitantie van Jacobus Gans uit het archief van Huys ten Donck, betaald 21 februari 1772. Photo: Stadsarchief Rotterdam.

Groeninx van Zoelen behoorde tot de rijkste regentenfamilies van Rotterdam en was ten tijde van deze aankoop al enige jaren bezig met een landschappelijke aanleg. In 1769 liet hij een Engels bosje aanleggen bij Huys ten Donck, in november 1769 betaalde hij de Leidse kweker Valkenburg voor geleverde planten 7)Tromp, op.cit, meldt op p233 de werkzaamheden aan dit bosje; de betaling aan Valkenburg komt uit het kasboek van Huys ten Donck (Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 30, Archief van het Huys ten Donck, inv.nr. 63, kasboeknotitie dd 22 november 1769: aan Valkenburg te Leyde voor boome. Ik schreef al eerder over de magnolia die hij in het voorjaar van 1771 bij diezelfde kweker had gekocht. Het lijkt bijzonder dat Groeninx van Zoelen een paar maanden later opeens naar een andere kweker overstapte om een zelfde soort boom te kopen. Maar zo bijzonder hoeft dat niet te zijn (nog afgezien van het feit dat Groeninx van Zoelen zelf wel uitmaakte waar hij zijn waren kocht :-)).

Uit mijn onderzoek blijkt dat Gans in 1770 een negotie was aangegaan met een Rotterdamse ondernemer die we in de tuinhistorische wereld nog niet kennen: Bastiaan Molewater (1734-1780). Molewater zat op dat moment samen met Groeninx van Zoelen in het bestuur van een Rotterdamse assurantiemaatschappij, maar hij bezat voor zover bekend zelf geen tuin van betekenis. Desondanks financierde hij tussen 1770 en 1780 iedere stap die Gans zette.

Uiteindelijk blijkt dat het verschijnen van zowel de eerste (1770/71) als de tweede catalogus van Gans (1780) direct samenhing met het wel en wee van deze geldschieter. Of het hier ging om een eenvoudige zakendeal, of om het opzetten van iets dat alleen maar een horticultureel mecenaat kan worden genoemd, wordt echter niet duidelijk. Voor beide partijen liep het in ieder geval desastreus af.

Leest het Cascade Bulletin! (En ook deze Cascade weblog, waar in de commentaren extra en soms nieuwe informatie wordt gegeven.)

Footnotes   [ + ]

1. Advertenties in de Oprechte Haerlemsche courant, 24 november 1770, p2; Oprechte Haerlemsche courant, 27 november 1770, p2.
2. Van der Eijk, H.; ‘Harde en Evergreene Heester Trees, Shrobbs. De catalogi en kwekerij van de achttiende-eeuwse kweker Jacobus Gans.’, in: Cascade 24 (2015), nr 1, p.9-33.
3. Advertenties in de Oprechte Haerlemsche courant, 13 december 1770, p2; Oprechte Haerlemsche courant, 15 december 1770, p2.
4. British Library, reference number B.168.(.2).
5. H.M.J. Tromp, De Nederlandse Landschapsstijl in de Achttiende Eeuw (Leiden 2012), p55.
6. Duin en Weg bestaat niet meer, het lijkt tussen 1815 en 1830 te zijn afgebroken. Een groot deel van de kwekerij van Gans lag overigens ten noorden van het dorp, ten zuiden van de Pastoorslaan.
7. Tromp, op.cit, meldt op p233 de werkzaamheden aan dit bosje; de betaling aan Valkenburg komt uit het kasboek van Huys ten Donck (Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 30, Archief van het Huys ten Donck, inv.nr. 63, kasboeknotitie dd 22 november 1769: aan Valkenburg te Leyde voor boome.
Summary

Published: my piece about the 18th century nurseryman Jacobus Gans, whose bold move from Haarlem to Hillegom (and his purchase of an estate there in 1771), is now explained. His formerly unknown partnership with Rotterdam merchant Bastiaan Molewater (1734-1780) played a deciding role in the rise and fall of his nursery.
The move itself makes it possible to put a date on Gans’ undated catalogues, especially because an unknown version has come to light, on which his sole address is still in Haarlem only.

Gans had ‘English’ and ‘American’ plants for sale, and mentioned that he had gone to England himself to collect them there. His use of ‘English’ terms when advertising the sales catalogue of these plants (see the advert and the title of this post), shows that no proper Dutch vocabulary was available (yet) for this type of planting material.